جنگ ایران و آمریکا پیچیده‌تر شد / مذاکره زیر سایه محاصره و تهدید نظامی / سه سناریوی پیش‌روی منطقه

بازی خطرناک آمریکا

تحولات یک هفته گذشته خاورمیانه نشان می‌دهد که تقابل ایران و آمریکا وارد مرحله پیچیده‌تری شده است؛ مرحله‌ای که در آن دیپلماسی، فشار اقتصادی، محاصره دریایی، محدودسازی مسیرهای زمینی و تحرکات نظامی به‌صورت هم‌زمان دنبال می‌شوند. در حالی که بار دیگر پیشنهادهای مذاکره از سوی تهران و واشنگتن مطرح شده و میانجی‌هایی همچون قطر برای نزدیک کردن مواضع دو طرف تلاش می‌کنند، رفتار عملی آمریکا پرسش‌های جدی درباره اهداف واقعی این کشور ایجاد کرده است.

پرسش اساسی این است که آیا واشنگتن واقعاً به دنبال پایان دادن به بحران است یا مذاکره را به ابزاری برای خرید زمان، تقویت محاصره اقتصادی و آماده‌سازی شرایط برای اعمال فشار بیشتر علیه ایران تبدیل کرده است؟

آنچه در روزهای اخیر بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند، تناقض میان ادبیات دیپلماتیک آمریکا و اقدامات عملی آن در منطقه است. از یک طرف، مقام‌های آمریکایی از امکان مذاکره و بررسی پیشنهادهای ایران سخن می‌گویند و از طرف دیگر، محاصره دریایی ادامه دارد، حملات محدود به مواضع پدافندی ایران انجام می‌شود و سازوکارهای تازه‌ای برای محدود کردن ارتباطات اقتصادی و تجاری کشور در دستور کار قرار می‌گیرد. این هم‌زمانی، این احتمال را تقویت می‌کند که واشنگتن به دنبال استفاده از فضای مذاکرات برای مدیریت زمان و حفظ فشار بر تهران است؛ به‌گونه‌ای که هرچه مذاکرات جدی‌تر می‌شود، ابزارهای فشار نیز تقویت شوند.

در چنین شرایطی، یکی از مهم‌ترین تحولات اخیر، تلاش آمریکا برای گسترش دامنه محدودیت‌ها از مسیرهای دریایی به مسیرهای زمینی است. تشکیل کارگروه موسوم به «دروازه آهنین» از سوی فرماندهی مرکزی آمریکا در هفتم نوامبر، نشانه‌ای از حرکت واشنگتن به سمت کنترل و نظارت بیشتر بر انتقال کالاهای حساس، فناوری‌های دارای کاربرد دوگانه، تجهیزات نظامی و منابع مالی از مسیرهای زمینی و دریای خزر است. هرچند این اقدام به معنای استقرار نیروهای آمریکایی در مرزهای ایران یا آغاز محاصره نظامی زمینی نیست، اما می‌توان آن را گامی در جهت تکمیل محاصره اقتصادی و تجاری ایران ارزیابی کرد.

گزارش‌هایی درباره فشار آمریکا بر عراق برای محدود کردن گذرگاه‌های مرزی و مبادلات تجاری با ایران نیز منتشر شده است. اهمیت این موضوع در آن است که اگر محدودیت‌های دریایی با محدودیت‌های زمینی، بانکی و تجاری همراه شوند، فشار اقتصادی وارد مرحله‌ای پیچیده‌تر خواهد شد؛ مرحله‌ای که در آن نه‌تنها صادرات نفت، بلکه واردات کالا، دسترسی به فناوری، انتقال منابع مالی و ارتباطات تجاری ایران نیز با موانع بیشتری مواجه می‌شود. به بیان دیگر، واشنگتن ممکن است به دنبال ایجاد یک محاصره چندلایه باشد تا هزینه اقتصادی و سیاسی مقاومت ایران را افزایش دهد.

اما این تنها بخش ماجرا نیست. تحرکات نظامی آمریکا در منطقه نیز نشان می‌دهد که گزینه نظامی همچنان در محاسبات واشنگتن جایگاه دارد. افزایش آمادگی عملیاتی، جابه‌جایی تجهیزات و حفظ ظرفیت نظامی در منطقه، در کنار حملات محدود اخیر به مواضع پدافندی ایران در جزیره قشم، پیام روشنی دارد: آمریکا می‌خواهد در حالی که از مذاکره سخن می‌گوید، امکان تشدید تقابل را نیز حفظ کند. البته باید میان آمادگی نظامی و تصمیم قطعی برای آغاز جنگ تفاوت قائل شد، اما نمی‌توان از افزایش ظرفیت تهدیدآمیز آمریکا در منطقه چشم‌پوشی کرد.

ورود و جابه‌جایی تسلیحات و تجهیزات نظامی در منطقه نیز از موضوعاتی است که باید با حساسیت بیشتری دنبال شود. تمرکز صرف بر مذاکرات، بدون توجه به آرایش نظامی و تحرکات لجستیکی آمریکا، می‌تواند تصویری ناقص از شرایط موجود ارائه دهد. 

حضور نظامی گسترده‌تر، علاوه بر ایجاد فشار روانی بر ایران، می‌تواند قدرت چانه‌زنی واشنگتن را در مذاکرات افزایش دهد و برای سناریوهای احتمالی پس از شکست دیپلماسی آمادگی ایجاد کند.

در این میان، تنگه هرمز همچنان یکی از حساس‌ترین نقاط معادله است. اختلاف تهران و واشنگتن تنها به پرونده هسته‌ای محدود نیست، بلکه امنیت کشتیرانی، ترتیبات عبور از تنگه هرمز، رفع تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده و تضمین عدم تکرار حملات نیز در مرکز اختلافات قرار دارند. هرگونه تشدید تنش در این آبراه می‌تواند بازار جهانی انرژی و اقتصاد کشورهای منطقه را تحت تأثیر قرار دهد و دامنه بحران را از مرزهای ایران فراتر ببرد.

از سوی دیگر، کشورهای همسایه ایران نیز در معرض یک انتخاب دشوار قرار گرفته‌اند. عراق، ترکیه، پاکستان و کشورهای حوزه خلیج فارس نمی‌توانند نسبت به محدود شدن مسیرهای تجاری ایران و احتمال گسترش درگیری بی‌تفاوت باشند.

 همراهی کامل با سیاست محاصره می‌تواند به اقتصاد و امنیت خود این کشورها نیز آسیب برساند. به همین دلیل، دیپلماسی منطقه‌ای و حفظ کانال‌های ارتباطی میان تهران و همسایگان اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

با توجه به مجموعه این تحولات، سه مسیر پیش روی منطقه قرار دارد: نخست، دستیابی به توافقی مرحله‌ای با میانجیگری کشورهای منطقه و کاهش تدریجی محاصره و تنش‌ها؛ دوم، ادامه مذاکرات بدون توافق نهایی، همراه با گسترش فشارهای اقتصادی و نظامی آمریکا؛ و سوم، شکست دیپلماسی و بازگشت درگیری‌های گسترده که می‌تواند امنیت خلیج فارس، تنگه هرمز و زیرساخت‌های انرژی منطقه را با بحران جدی مواجه کند. در شرایط کنونی، ادامه مذاکرات همراه با حفظ و تشدید فشارها، یکی از سناریوهایی است که نمی‌توان احتمال آن را نادیده گرفت.

واقعیت این است که مذاکره زمانی می‌تواند به صلح منجر شود که طرفین به دنبال یافتن راه‌حل متقابل باشند، نه اینکه آن را پوششی برای تقویت موقعیت نظامی و اقتصادی خود قرار دهند. اگر آمریکا خواهان توافق است، باید نشانه‌هایی عملی از کاهش فشار، توقف اقدامات تحریک‌آمیز و پذیرش راه‌حل‌های متوازن ارائه کند. نمی‌توان هم‌زمان از مذاکره سخن گفت، محاصره را گسترش داد، مسیرهای تجاری ایران را محدود کرد و با تهدید نظامی، فضای بی‌اعتمادی را عمیق‌تر ساخت.

در مقابل، ایران نیز برای جلوگیری از تبدیل فشار اقتصادی به بحرانی فرسایشی، به دیپلماسی فعال، تقویت روابط با همسایگان، کاهش آسیب‌پذیری مسیرهای تجاری و حفظ انسجام داخلی نیاز دارد؛ بدون آنکه از حقوق و منافع ملی خود چشم‌پوشی کند.

بازی خطرناک آمریکا در شرایط کنونی این است که تصور کند می‌تواند با ترکیب مذاکره، محاصره اقتصادی و تهدید نظامی، ایران را به پذیرش خواسته‌های خود وادار کند. اما این محاسبه ممکن است نتیجه‌ای معکوس داشته باشد؛ زیرا فشار بیش از اندازه، به‌جای فراهم کردن زمینه توافق، می‌تواند اعتماد سیاسی را از بین ببرد، مسیر دیپلماسی را مسدود کند و منطقه را به سوی دور تازه‌ای از تقابل سوق دهد.

خاورمیانه امروز در نقطه‌ای حساس ایستاده است. مسئله دیگر صرفاً این نیست که ایران و آمریکا دوباره پشت میز مذاکره خواهند نشست یا نه؛ مسئله اصلی این است که آیا واشنگتن حاضر است برای رسیدن به توافق، از سیاست محاصره و فشار حداکثری فاصله بگیرد یا همچنان می‌خواهد پشت میز مذاکره بنشیند و هم‌زمان حلقه فشار را تنگ‌تر کند؟

تاریخ نشان داده است که صلح را نمی‌توان با محاصره، تهدید و نمایش قدرت تحمیل کرد؛ همان‌گونه که نمی‌توان از یک ملت انتظار داشت زیر فشار هم‌زمان اقتصادی و نظامی، مذاکره را فرصتی برابر برای دستیابی به توافق بداند.