سایه راست‌گرایی بر سر قاره سبز

«بن بال» در گزارش دیروز سه‌شنبه در فایننشال‌تایمز نوشت، این انتخابات همچنین آغاز یک «ابرچرخه» انتخابی فشرده است که اروپا نظیر آن را طی یک نسل اخیر به خود ندیده است. در فاصله ۱۲ماه، چهار کشور از پنج کشور بزرگ عضو اتحادیه اروپا (از نظر جمعیت)، به همراه چهار کشور کوچک‌تر، پای صندوق‌های رأی خواهند رفت. این فصل انتخابی متراکم، از طریق سرگرم کردن دولت‌های ملی و کاهش تمایل رهبران به مصالحه بر سر موضوعات مناقشه‌برانگیزی چون بودجه اتحادیه اروپا (از ترس متهم شدن به خیانت به منافع ملی در طول کارزارهای انتخاباتی) بر عملکرد اتحادیه اروپا تاثیر منفی خواهد گذاشت. اما این ابرچرخه نه تنها به‌دلیل بازه زمانی، بلکه به دلایل دیگری نیز غیرعادی است. «مارک لئونارد»، مدیر شورای روابط خارجی اروپا، می‌گوید: «اینکه این انتخابات‌ها همزمان برگزار می‌شوند بس شگفت‌انگیز است؛ اما شگفت‌انگیزتر آن است که پویایی‌ها و روندهای بسیار مشابهی در جریان است.»

روندهای مشترک کاملا چشم‌گیر هستند: یک چرخش گسترده انتخاباتی به سمت راست و آمادگی روزافزون در میان احزاب راست‌میانه برای تقسیم قدرت با رقبا و احزاب راست افراطی که به معنای پایان سیاست‌های موسوم به «دیوار آتش» (عدم همکاری با افراطی‌ها) است. خودِ جریان راست افراطی نیز با ظهور احزاب تازه‌واردی چون «آینده ملی» در ایتالیا و «کنفدراسیون تاج لهستان» (KKP) رادیکال‌تر شده است. همزمان، احزاب جاافتاده‌تری مانند «آلترناتیو برای آلمان» (AfD) با نزدیک‌تر شدن به اریکه قدرت، افراطی‌تر شده یا از تعدیل مواضع خود سر باز می‌زنند. «ناتالی توچی»، استاد پردیس اروپایی مدرسه مطالعات بین‌الملل پیشرفته دانشگاه جانز‌ هاپکینز در بولونیا، می‌گوید اگر راست‌گرایان ملی‌گرا هم‌زمان در اسپانیا، فرانسه، لهستان و ایتالیا قدرت را در دست بگیرند، «فکر نمی‌کنم غلو باشد اگر بگوییم این به معنای پایان اتحادیه اروپا به شکلی است که تاکنون می‌شناختیم.»

اسپانیا این روند را آغاز خواهد کرد (بلغاری‌ها در ۲۵اکتبر به رئیس‌جمهور خود رأی می‌دهند، اما این پست اختیارات محدودی دارد) و ایتالیا به لحاظ نظری می‌تواند با انتخاباتی که تا دسامبر سال آینده برنامه‌ریزی شده، آن را به پایان برساند؛ هرچند احتمال برگزاری زودتر آن وجود دارد. در این میان، انتخابات ریاست‌جمهوری و پارلمانی در فرانسه (که احتمالا تعیین‌کننده‌ترین آن‌هاست) و انتخابات قانون‌گذاری در لهستان برگزار خواهد شد. استونی، فنلاند، یونان و اسلواکی نیز سال آینده انتخابات پارلمانی خواهند داشت. حتی می‌توان آلمان را هم در این چرخه گنجاند. امسال هیچ انتخابات ملی در این کشور برگزار نمی‌شود، اما سه انتخابات ایالتی در ماه آوریل می‌تواند به معنای پایان کار «فریدریش مرتس»، صدراعظم آلمان باشد؛ کسی که به نظر می‌رسد پس از شکست سنگین حزب دموکرات مسیحی‌اش در انتخابات ایالتی شرق آلمان در ماه گذشته، روی زمانِ فرسایشی زندگی می‌کند.

در اسپانیا، حزب «مردم» امکان همکاری با حزب «ووکس» (از جمله تشکیل دولت ائتلافی) را رد نکرده و هم‌اکنون نیز در چندین اداره ایالتی با آن همکاری می‌کند. در فرانسه، «مارین لوپن»، رهبر حزب راست افراطی «تجمع ملی»، پیشتاز قطعی انتخابات ریاست‌جمهوری است؛ درحالی‌که رقبای سنتی او پراکنده بوده و قادر به جلب نظر رأی‌دهندگان نیستند. «جورجیا ملونی»، پوپولیست ملی‌گرایی که ایتالیا را عمدتا مانند یک محافظه‌کار سنتی اداره کرده، در موقعیت خوبی برای کسب دور دوم ریاست‌جمهوری قرار دارد؛ اما ممکن است مجبور شود حزب «آینده ملی» به رهبری ژنرال سابقِ حامی روسیه، «روبرتو واناچی» را وارد ائتلاف خود کند. در لهستان، حزب ملی‌گرای «قانون و عدالت» (PiS) که از ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳ کشور را اداره می‌کرد، تابستان امسال به دو شاخه تقسیم شد و در حال از دست دادن شدید ریزش آرا به نفع دو حزب رادیکال‌ترِ راست، یعنی «کنفدراسیون» و حزب بیگانه‌ستیز و ضدیهود «کنفدراسیون تاج لهستان» به رهبری «گژگوش براون» است. با این حال، طبق نظرسنجی اخیر، چهار حزب راست‌گرا در مجموع از حمایت ۴۷درصدی برخوردارند و هنوز می‌توانند پیروز میدان باشند.

اتحادیه اروپا پیش‌تر نیز با پوپولیست‌های ملی‌گرا در سطوح عالی خود دست‌وپنجه نرم کرده است؛ مانند زمانی که «ویکتور اوربان»، نخست‌وزیر وقت مجارستان، در جبهه‌های مختلف با اتحادیه اروپا مخالفت کرد و کوشید اتحادیه را سر موضوع حمایت از اوکراین به گروگان بگیرد. اما برآیند این ابرچرخه انتخاباتی می‌تواند به‌مراتب جدی‌تر باشد. «چارلز گرانت»، مدیر مرکز اصلاحات اروپایی، می‌گوید: «راست افراطی بیش از یک دهه است که مشکلی برای اروپا بوده است، اما مشکل در حال وخیم‌تر شدن است. یافتن راهی برای دور زدن آنها، آن‌گونه که اتحادیه اروپا با ویکتور اوربان انجام داد، سخت‌تر خواهد شد. این مساله سیستمی‌تر و جدی‌تر خواهد بود.» آخرین همراستایی سیاسی گسترده با این ابعاد مربوط به یک نسل پیش بود. در نوامبر۱۹۹۸، «گرهارد شرودر» نخستین سفر خارجی خود به عنوان صدراعظم آلمان را به لندن انجام داد؛ جایی که با «تونی بلر» بر سر ایده‌های نسخه «راه سومِ» سوسیال دموکراسی (ترکیب لیبرالیسم اقتصادی و عدالت اجتماعی) پیوند خورد.

در آن زمان، جریان چپ‌میانه در ۱۱کشور از ۱۵کشور عضو اتحادیه اروپا قدرت را در دست داشت و در ۲کشور دیگر نیز در دولت ائتلافی حضور داشت. اگرچه برخی سوسیالیست‌های سنتی‌تر مانند «لیونل ژوسپن» در فرانسه از مرکزگرایی بلر و شرودر ناخرسند بودند، اما نوسازان خودخوانده از یک متحد ایدئولوژیک قدرتمند در آن سوی اقیانوس اطلس، یعنی پرزیدنت بیل کلینتون، برخوردار بودند. آن دوره، زمان خوش‌بینی و پیشرفت در اروپا نیز بود. اقتصاد با قدرت در حال رشد بود و اتحادیه اروپا با راه‌اندازی قریب‌الوقوع ارز واحد (یورو) به پیش می‌رفت. سه دهه بعد [یعنی اکنون] این بدنه اصلیِ حامی اروپاست که تحت محاصره قرار گرفته است. اقتصاد به‌طور کلی ضعیف است، استانداردهای زندگی زیر فشار است، مالیه عمومی تحت فشار شدید قرار دارد و مشکلات سیاستگذاری عمومی لاینحل به نظر می‌رسند. اکنون، به گفته لئونارد، این احزاب بومی‌گرای اروپا هستند که احساس می‌کنند موج تاریخ پشت سر آن‌هاست و دونالد ترامپ به‌عنوان رئیس‌جمهور دیگری در آمریکا پیشگام آنهاست.