دیپلماسی پوتین زیر سایه جنگ

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد، سومین دیدار مسعود پزشکیان و ولادیمیر پوتین طی  یک ماه، این‌بار در حاشیه مجمع کشورهای صادرکننده گاز در مسکو، در شرایطی انجام می‌شود که احتمال ازسرگیری درگیری میان ایران، آمریکا و اسرائیل بار دیگر به یکی از متغیرهای اصلی محاسبات منطقه‌ای تبدیل شده است. تکرار دیدارهای دو رئیس‌جمهور را باید فراتر از مناسبات دوجانبه و در پیوند با دو مسأله بررسی کرد: آیا روسیه ظرفیت آن را دارد که میان تهران و واشنگتن نقش میانجی مؤثری ایفا کند و آیا روابط ایران و روسیه می‌تواند مستقل از سرنوشت این میانجی‌گری گسترش یابد؟

بر اساس تحلیل‌های منتشرشده، مسکو تلاش کرده است بار دیگر جایگاه خود را به‌عنوان واسطه‌ای برای انتقال پیام‌ها و کاهش تنش احیا کند؛ اما جنگ اوکراین، تحریم‌های غرب، تحولات سوریه و محدودیت اهرم‌های روسیه در برابر واشنگتن، دامنه مانور کرملین را کاهش داده‌اند. از این منظر، دیدار تازه پزشکیان و پوتین را باید در نقطه تلاقی دیپلماسی بحران، رقابت‌های ژئوپلیتیک و تعمیق مشارکت راهبردی تهران و مسکو تحلیل کرد.

محور اول؛ میانجی‌گری با دست‌های نه‌چندان باز

نخستین ظرفیت روسیه، دسترسی مستقیم به مقام‌های ایرانی و همزمان برخورداری از کانال ارتباطی با واشنگتن است. پوتین می‌تواند پیام‌های تهران را منتقل کند، مواضع دو طرف را روشن‌تر سازد و برای بازگشت به مسیر مذاکره زمینه‌سازی کند. بااین‌حال، دسترسی دیپلماتیک الزاما به معنای توان تغییر محاسبات طرفین نیست. روسیه نه می‌تواند به‌تنهایی آمریکا را به تعدیل خواسته‌هایش وادار کند و نه تضمینی برای مهار تصمیم‌های اسرائیل در اختیار دارد.

پیشنهاد مسکو برای میزبانی ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران نیز نمونه‌ای از این محدودیت‌هاست. چنین پیشنهادی می‌تواند بخشی از نگرانی‌های هسته‌ای واشنگتن را کاهش دهد، اما بدون توافق تهران و آمریکا درباره چارچوب کلی حل‌وفصل بحران، به‌تنهایی راهگشا نیست. افزون بر این، روسیه درگیر جنگ اوکراین و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌هاست و باید منافع خود در رابطه با واشنگتن را نیز در نظر بگیرد. ازاین‌رو، میانجی‌گری پوتین بیش از آنکه متکی بر قدرت تحمیل توافق باشد، به آمادگی دو طرف برای مصالحه وابسته است.

محور دوم؛ حمایت از امنیت منطقه‌ای

دومین محور را باید در پیوند با نشست تهران در روز دوشنبه و دیدار مقام‌های عربستان، ترکیه و پاکستان، به‌عنوان اعضای پیمان دفاعی مکه، با مقام‌های ایرانی بررسی کرد. این ابتکار نشان می‌دهد که کشورهای منطقه، در کنار ترتیبات دفاعی خود، به دنبال کانال‌هایی برای کاهش تنش و مدیریت پیامدهای احتمالی درگیری هستند. مسکو نیز که خود حامی چنین ابتکاری است، از چنین روندی منتفع می‌شود؛ زیرا هرچه ظرفیت بازیگران منطقه‌ای برای جلوگیری از تشدید بحران بیشتر باشد، احتمال گسترش درگیری و آسیب به منافع روسیه در خاورمیانه کاهش پیدا می کند.

بااین‌حال، حمایت روسیه از گفت‌وگوهای منطقه‌ای را نباید لزوما به معنای پشتیبانی از یک معماری امنیتی فراگیر با مشارکت برابر همه بازیگران دانست. این روند می‌تواند هم به تقویت امنیت درون‌زای منطقه کمک کند و هم ابزاری برای مدیریت رفتار راهبردی بازیگران از طریق فشار و مذاکره باشد. برای تهران، تفاوت این دو مسیر اهمیت اساسی دارد: اگر هدف، ایجاد قواعد مشترک و به‌رسمیت‌شناختن نگرانی‌های امنیتی همه طرف‌ها باشد، چنین ابتکاری می‌تواند مکمل روابط ایران و روسیه باشد؛ اما اگر گفت‌وگو به ابزاری برای محدودسازی یک‌طرفه ایران تبدیل شود، زمینه بی‌اعتمادی بیشتر فراهم خواهد شد. در این میان، مسکو می‌تواند از مسیر دیپلماسی از کاهش تنش حمایت کند، اما میزان نفوذ آن بر تصمیم‌های اعضای پیمان و واشنگتن محدود است.

محور سوم؛ مشارکت راهبردی فراتر از سرنوشت جنگ

آینده روابط تهران و مسکو را نباید صرفا به موفقیت یا شکست میانجی‌گری پوتین گره زد. اگر تلاش‌های دیپلماتیک ناکام بماند و جنگ دوباره آغاز شود، دو کشور انگیزه بیشتری برای حفظ هماهنگی سیاسی، توسعه همکاری‌های دفاعی و پیگیری توافق‌های اقتصادی و انرژی خواهند داشت. بااین‌حال، تشدید جنگ می‌تواند هزینه همکاری را نیز افزایش دهد و روسیه را میان حمایت از شریک راهبردی خود و پرهیز از رویارویی گسترده‌تر با آمریکا قرار دهد. پیمان مشارکت جامع راهبردی دو کشور نیز به معنای تعهد خودکار به دفاع نظامی متقابل نیست؛ بنابراین، نباید از گسترش روابط، الزام روسیه به ورود مستقیم به جنگ را نتیجه گرفت.

در سناریوی مقابل، اگر میانجی‌گری موفق شود و جنگ از سر گرفته نشود، روابط ایران و روسیه همچنان ظرفیت گسترش خواهد داشت؛ به‌ویژه در حوزه انرژی، حمل‌ونقل، تجارت و هماهنگی در بازارهای جهانی گاز. دیدارهای اخیر دو رئیس‌جمهور و سفر سرگئی لاوروف به تهران نیز در کنار مسائل منطقه‌ای، پیگیری توافق‌های اقتصادی و زیرساختی را در دستور کار قرار داده‌اند. در این وضعیت، کاهش تنش می‌تواند فرصت بیشتری برای اجرای توافق‌های معوق و توسعه همکاری‌های دوجانبه فراهم کند.

در مجموع، سومین دیدار پزشکیان و پوتین را باید نشانه هم‌زمانی دو مسیر دانست: تلاش روسیه برای بازیابی نقش دیپلماتیک در بحران ایران و آمریکا و تداوم روند تعمیق مشارکت راهبردی با تهران. با این حال مساله اصلی این است که آیا مسکو می‌تواند از سرمایه سیاسی خود در تهران و کانال‌های ارتباطی‌اش با واشنگتن، فراتر از انتقال پیام، برای شکل‌دادن به توافقی پایدار استفاده کند؟/