دیپلماسی «خاک‌های کمیاب» در جاده ابریشم

دولت ترامپ آسیای مرکزی را که با ذخایر غنی معدنی میان سه قدرت روسیه، چین و ایران محصور شده، میدانی مهم برای رقابت‌های ژئوپلیتیک می‌داند و معتقد است این حوزه در دولت‌های گذشته آن‌گونه که باید مورد توجه قرار نگرفته است. مقامات آمریکایی بر دسترسی بیشتر به ذخایر عناصر خاکی کمیاب منطقه تاکید ویژه‌ای دارند. به گزارش وزارت خارجه آمریکا، کاروانی متشکل از بیش از ۲۰۰ مدیر ارشد تجاری و سرمایه‌گذار بخش خصوصی روبیو را در این سفر همراهی می‌کنند. روبیو در گفت‌وگو با یورونیوز گفت تکیه بر یک منبع واحد برای کالاهای حیاتی عاقلانه نیست، هرچند تاکید کرد کشور خاصی را هدف نگرفته است. به گفته او، قراردادهایی به ارزش احتمالی‌ میلیاردها دلار در دست بررسی است که پس از این نشست‌ها اعلام خواهد شد.

وزیر امور خارجه آمریکا صبح دوشنبه پس از بازدید از کاشی‌کاری‌های لاجوردی و بناهای تاریخی میدان ریگستان، متعلق به دوره تیموریان، در جمع خبرنگاران گفت که این تحرکات بازتابی از یک رقابت سازنده است. او تاکید کرد که آمریکا شرکت‌ها و فناوری‌های قدرتمندی در اختیار دارد و خواسته کاخ سفید تنها ایجاد فرصت برابر و رقابت منصفانه در بازار منطقه است. میزبانان ازبکستانی نیز استقبالی مجلل برای هیات آمریکایی تدارک دیده بودند. ورود روبیو به میدان ریگستان با پرواز صدها کبوتر و اجرای موسیقی بومی همراه شد. شامگاه یکشنبه نیز هنگام ورود به فرودگاه سمرقند، بختیار سعیدوف وزیر امور خارجه ازبکستان از او استقبال کرد و زنانی با جامه‌های سنتی زردوزی‌شده معروف به چپان، با اهدای گل به روبیو خیر مقدم گفتند.

این تحرکات دیپلماتیک در شرایطی انجام می‌شود که تشدید بحران‌های بین‌المللی، پرسش‌هایی را در میان رسانه‌ها درباره اولویت‌بندی این سفر برانگیخته است. روابط واشنگتن و کی‌یف پس از توصیه آمریکا به اوکراین برای توقف حمله به پالایشگاه‌های نفت روسیه به بحران کشیده شده است، تصمیمی که هم‌زمان با اقدام کاخ سفید در خرید سوخت دیزل از روسیه برای مهار بهای سوخت در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای صورت گرفت. همزمان، تنش‌های منطقه‌ای با ایران همچنان لاینحل باقی مانده و ورود عربستان سعودی به عنوان متحد سنتی واشنگتن به جنگی فرسایشی با حوثی‌های یمن، بر دامنه بحران‌ها افزوده است.

روبیو پیش از ترک واشنگتن در پاسخ به انتقادها پیرامون زمان‌بندی این سفر تصریح کرد که دیپلماسی نباید صرفا واکنشی به بحران‌های آنی یا محدود به نشست‌های دوره‌ای باشد، بلکه باید بر پایه‌ریزی پیوندهای باثبات و درازمدت تکیه کند. شواهد موجود نشان می‌دهد برخی از جمهوری‌های استقلال‌یافته از شوروی پیشین، در حال بازتنظیم روابط و تقویت پیوندهای دیپلماتیک و اقتصادی خود با واشنگتن هستند. قزاقستان پیش از این با پیوستن به توافق‌های ابراهیم برای تعمیق مناسبات با رژیم اسرائیل موافقت کرده بود و ازبکستان نیز روز دوشنبه پیمان بین‌المللی آرتمیس را امضا کرد؛ توافقی تحت رهبری ایالات متحده که ضوابطی غیرالزام‌آور برای اکتشافات صلح‌آمیز فضایی و بهره‌برداری از منابع فرازمینی ترسیم می‌کند. به گزارش وزارت خارجه ازبکستان، وزیران خارجه شش کشور در پایان نشست بیانیه‌ای مشترک امضا کردند که بر توسعه مسیر ترانزیتی ترانس‌خزر و همکاری در استخراج و فرآوری منابع معدنی منطقه تاکید دارد.

با وجود این همگرایی‌های تازه، هر پنج کشور حوزه آسیای مرکزی همچنان پیوندهای گسترده تجاری و راهبردی خود را با مسکو و در سطوح مختلف با پکن و تهران حفظ کرده‌اند، موضوعی که روبیو نیز به آن اذعان دارد. وزیر خارجه آمریکا در جریان نشست خبری مشترک با سعیده میرضیایوا، رئیس دفتر و فرزند رئیس‌جمهور ازبکستان، اشاره کرد که دولت‌ها همواره در پی تنوع‌بخشی به شرکای بین‌المللی خود هستند و رویکرد تاشکند نیز برقراری مناسبات متوازن و دوستانه با تمامی قدرت‌هاست.