مَکُران در حاشیه تجارت

مرضیه احقاقی:  محدودیت‌های جنگی، تحریمی، اعمال محاصره دریایی و اختلال در فعالیت برخی بنادر جنوبی کشور، بار دیگر نگاه‌ها را به ظرفیت‌های بندر چابهار و سواحل مکران معطوف کرده است. این بندر در شرایط اضطراری توانسته بخشی از نیازهای وارداتی کشور، به‌ویژه کالاهای اساسی را پوشش دهد؛ با وجود این، فاصله معناداری میان ظرفیت‌های آن و میزان بهره‌برداری واقعی وجود دارد. فعالان اقتصادی معتقدند نبود زیرساخت‌های کامل ریلی و جاده‌ای، کمبود تجهیزات لجستیک و مشارکت محدود بخش خصوصی، همچنان مانع تبدیل چابهار به یکی از کانون‌های اصلی تجارت و ترانزیت منطقه‌ای است. هرچند تحقق توسعه این منطقه در موقعیت کنونی نیز در درجه نخست نیازمند بازگشت آرامش به فضای سیاسی و اقتصادی کشور است.

علی عبدالعلی‌زاده، نماینده رئیس‌جمهور در ستاد توسعه دریامحور، معتقد است موقعیت ژئوپلیتیک چابهار و سواحل مکران، به‌واسطه دسترسی به اقیانوس هند، ظرفیت اتصال ایران به ۱۶۵کشور جهان از طریق ۱۵همسایه دریایی را فراهم می‌کند. این موقعیت می‌تواند چابهار را به مسیر تجاری مهمی برای کشورهای آسیای میانه و روسیه در مبادلات با شرق آسیا و آفریقا تبدیل کند. با این حال، از ظرفیت ۵۰‌میلیون تنی فاز نخست بندر، کمتر از ۱۰‌میلیون تن استفاده می‌شود. به گفته عبدالعلی‌زاده، تبدیل چابهار به قطب بین‌المللی تجارت و ترانزیت، مستلزم افزایش ظرفیت بندر به یک‌میلیارد تن و ارتقای فناوری آن به نسل پنجم بنادر است. او همچنین بر توسعه تدریجی مکران، با رعایت ملاحظات زیست‌محیطی و مشارکت جوامع محلی تاکید کرده است.

اهمیت افزایش مشارکت بخش خصوصی

محمدعلی نشاطی، عضو اتاق بازرگانی زاهدان، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» با اشاره به ظرفیت‌های بندری و تجاری چابهار اظهار کرد: بندر چابهار از ظرفیت‌های بسیار خوبی برخوردار است و در حال حاضر نیز پس از جنگ و اعمال محدودیت در بنادر جنوبی کشور، بخشی از کالاهای اساسی مورد نیاز کشور، از جمله گندم و ذرت، از طریق این بندر وارد می‌شود. این کالاها با سرعت مناسبی در چابهار تخلیه و ترخیص می‌شوند و این بندر توانسته در شرایط فعلی بخشی از نیازهای کشور را پوشش دهد.

نشاطی با اشاره به ظرفیت چابهار برای تبدیل شدن به مسیر ترانزیتی کشورهای همسایه گفت: کشورهای منطقه نیز می‌توانند از ظرفیت این بندر برای ترانزیت کالا بهره بگیرند. برای نمونه، افغانستان این امکان را دارد که با استفاده از موقعیت جغرافیایی چابهار و مسیرهای ارتباطی آن، بخشی از مبادلات تجاری خود را از این مسیر انجام دهد. با این حال در سال‌های گذشته بندرعباس بیش از چابهار مورد توجه بازرگانان و واردکنندگان قرار داشته است. نشاطی در این‌باره توضیح داد: طی سال‌های گذشته بندرعباس به یکی از مبادی اصلی فعالیت تجار تبدیل شده و بازرگانان به‌طور سنتی این بندر را برای واردات کالا انتخاب کرده‌اند. از همین رو، چابهار هنوز نتوانسته است جایگاه مشابهی در میان فعالان اقتصادی پیدا کند. وی ادامه داد: در گذشته بخش عمده‌ای از فعالیت‌های تجاری و ورود کالا از مسیر بندرعباس انجام می‌شد، اما با توجه به محدودیت‌هایی که در شرایط فعلی برای برخی بنادر کشور ایجاد شده، توجه به ظرفیت چابهار اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

عضو اتاق بازرگانی زاهدان در پاسخ به پرسشی درباره کمبود زیرساخت‌ها، به‌ویژه نبود اتصال ریلی، به‌عنوان یکی از موانع توسعه بندر چابهار، اظهار کرد: پروژه راه‌آهن چابهار-زاهدان مراحل اصلی خود را پشت سر گذاشته و بر اساس برنامه اعلام‌شده، قرار است تا دهه فجر امسال به بهره‌برداری برسد. این اقدام اهمیت زیادی برای توسعه منطقه دارد؛ چراکه با تکمیل این مسیر، چابهار به شبکه ریلی سراسری کشور متصل می‌شود و امکان ارتباط ریلی با آسیای میانه نیز فراهم خواهد شد. حمل کالا از طریق راه‌آهن از نظر اقتصادی و لجستیک اهمیت زیادی دارد و می‌تواند به تسهیل انتقال محموله‌ها کمک کند. به‌ویژه کالاهای اساسی مانند گندم و ذرت که از طریق این بندر وارد می‌شوند، می‌توانند پس از تخلیه، از طریق شبکه ریلی به نقاط مختلف کشور منتقل شوند. وی در پایان ابراز امیدواری کرد که با تکمیل راه‌آهن چابهار-زاهدان و افزایش مشارکت بخش خصوصی، زمینه استفاده بیشتر از ظرفیت‌های تجاری و ترانزیتی این بندر فراهم شود.

نقش موثر چابهار در مبادلات منطقه‌ای

محمدصادق قنادزاده، معاون خدمات تجاری سازمان توسعه تجارت ایران، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» با اشاره به اهمیت راهبردی بندر چابهار و سواحل مکران در شرایط محدودیت‌های تجاری و دریایی کشور گفت: این منطقه با وجود برخورداری از موقعیت ژئوپلیتیک ممتاز، هنوز نتوانسته است به جایگاه واقعی خود در شبکه ترانزیت و تجارت منطقه‌ای دست پیدا کند. ناتمام ماندن زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای، کمبود تجهیزات و تاسیسات لجستیک و محقق نشدن برنامه‌های توسعه‌ای، از جمله موانعی هستند که مانع بالفعل شدن ظرفیت‌های این منطقه شده‌اند. قنادزاده با بیان اینکه اهمیت چابهار پس از تنش‌های اخیر منطقه و محدودیت‌های ایجادشده در مسیرهای دریایی و تجاری کشور افزایش یافته است، افزود: این منطقه علاوه بر موقعیت کریدوری، از ظرفیت‌های قابل‌توجهی برای توسعه اقتصادی و تجاری برخوردار است و می‌تواند در شرایط فعلی نقش موثری در مبادلات منطقه‌ای ایفا کند.

وی با اشاره به اینکه توسعه چابهار و مکران طی سال‌های گذشته متناسب با ظرفیت‌های این منطقه پیش نرفته است، گفت: بخش مهمی از زیرساخت‌های مورد نیاز همچنان تکمیل نشده و در حوزه حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای و همچنین تاسیسات و تجهیزات مورد نیاز برای فعالیت‌های اقتصادی و لجستیک با کمبودهایی مواجه هستیم. تکمیل این زیرساخت‌ها می‌تواند زمینه حضور و فعالیت کشورهای مختلف در منطقه را فراهم کند. چابهار در صورت برخورداری از امکانات لازم، می‌تواند به مسیری برای کاهش فشار ناشی از محدودیت‌های جنگ و محاصره دریایی بر تجارت خارجی کشور تبدیل شود و امکان تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری را فراهم کند. با این حال، بهره‌گیری از این ظرفیت مستلزم تکمیل حلقه‌های مختلف زیرساختی است.

معاون خدمات تجاری سازمان توسعه تجارت ایران با تاکید بر ضرورت تکمیل زنجیره زیرساختی منطقه گفت: اگر خطوط ریلی و جاده‌ای و همچنین تاسیسات و تجهیزات مورد نیاز در منطقه تکمیل شوند، می‌توان امیدوار بود که کشورهای مختلف نیز تمایل بیشتری برای حضور و سرمایه‌گذاری در چابهار نشان دهند. این منطقه از نظر موقعیت راهبردی و اقتصادی برای بسیاری از کشورها اهمیت دارد؛ اما تا زمانی که زیرساخت‌های لازم فراهم نشوند، نمی‌توان انتظار داشت ظرفیت‌های آن به‌طور کامل مورد استفاده قرار گیرند.

قنادزاده در پاسخ به پرسشی درباره امکان جذب سرمایه‌گذاری برای تکمیل زیرساخت‌های منطقه، با اشاره به علاقه‌مندی برخی سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی گفت: هم در داخل کشور و هم در میان کشورهای دیگر، تمایل و تقاضا برای سرمایه‌گذاری در این منطقه وجود دارد. اهمیت اقتصادی چابهار در بلندمدت و جایگاه راهبردی آن باعث شده است که سرمایه‌گذاران به حضور در این منطقه علاقه‌مند باشند. ظرفیت اقتصادی چابهار و مکران از منظر تجارت و ترانزیت قابل‌توجه است؛ اما تحقق آن به اقدامات اجرایی و تکمیل زیرساخت‌ها وابسته است. در واقع، صرف وجود علاقه‌مندی برای سرمایه‌گذاری به معنای تحقق پروژه‌های توسعه‌ای نیست و آنچه اهمیت دارد، تبدیل این تمایل به سرمایه‌گذاری عملی و ایجاد زیرساخت‌های مورد نیاز است.

مزیت جغرافیایی کافی نیست

خورشید گزدرازی، رئیس اتاق بازرگانی بوشهر، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» با اشاره به ظرفیت‌های بندر چابهار و سواحل مکران، تکمیل زیرساخت‌های حمل‌ونقلی و خدماتی را شرط بهره‌برداری از مزیت‌های جغرافیایی این منطقه دانست. به گفته او، نبود اتصال ریلی، کمبود سرمایه‌گذاری و چالش‌های امنیتی، از مهم‌ترین موانع استفاده از ظرفیت‌های چابهار است. گزدرازی با اشاره به عمق مناسب آب در چابهار و امکان‌ پذیرش کشتی‌های بزرگ گفت: نزدیکی این بندر به دریای عمان و اقیانوس هند و قرار گرفتن در مجاورت مسیرهای تجاری هند و پاکستان، ظرفیت قابل‌توجهی برای ایفای نقش در تجارت منطقه‌ای ایجاد کرده است. با این حال، مزیت‌های طبیعی به‌تنهایی برای تبدیل یک بندر به کانون تجاری و ترانزیتی کافی نیست. در بنادر نسل چهارم، علاوه بر اسکله و عمق مناسب آب، کیفیت خدمات، رقابت‌پذیری و توجیه اقتصادی نیز اهمیت دارد. بخش خصوصی زمانی به سرمایه‌گذاری در یک بندر ترغیب می‌شود که بتواند خدمات مورد نیاز خود را با هزینه و کیفیت مناسب دریافت کند؛ موضوعی که چابهار برای دستیابی به آن همچنان به سرمایه‌گذاری زیرساختی نیاز دارد.

رئیس اتاق بازرگانی بوشهر، اتصال ریلی را یکی از الزامات اصلی توسعه این بندر دانست و افزود: راه‌آهن می‌تواند هزینه جابه‌جایی کالاهای صادراتی، وارداتی و ترانزیتی را کاهش دهد و امنیت حمل‌ونقل را افزایش دهد. به گفته او، چالش‌های امنیتی سیستان و بلوچستان در ۲ تا ۳دهه گذشته را نمی‌توان نادیده گرفت؛ اما توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقلی، به‌ویژه راه‌آهن، باید در اولویت برنامه‌های منطقه قرار گیرد. تجربه بندرعباس نیز نشان می‌دهد اتصال ریلی تا چه اندازه در کاهش هزینه حمل کالا و تسهیل تجارت موثر است. چابهار برای تبدیل شدن به مسیری رقابت‌پذیر، باید امکان انتقال سریع و اقتصادی کالا به مراکز تولیدی و مصرفی کشور را فراهم کند.

ضرورت تدوین نقشه راه سرمایه‌گذاری

گزدرازی کمبود سرمایه‌گذاری را از دیگر موانع توسعه چابهار دانست و گفت: دولت باید ابتدا زیرساخت‌های مورد نیاز را فراهم کند تا سرمایه‌گذاران بر اساس زون‌بندی‌ها و نقشه راه مشخص وارد فعالیت اقتصادی شوند. به گفته او، طی سال‌های گذشته نشست‌های متعددی درباره ظرفیت‌های چابهار و مکران برگزار شده، اما توسعه منطقه با طرح موضوع و برگزاری جلسات محقق نمی‌شود، بلکه به اجرای برنامه‌ها و سرمایه‌گذاری عملی در زیرساخت‌ها نیاز دارد. بخش خصوصی نیز باید اطمینان داشته باشد که بستر لازم برای فعالیت اقتصادی فراهم خواهد شد. وی با اشاره به شرایط اضطراری کشور در دوره جنگ، سرمایه‌گذاری در چنین فضایی را دشوارتر دانست، اما بر ضرورت تدوین برنامه توسعه متناسب با ظرفیت‌های واقعی هر استان تاکید کرد. به گفته گزدرازی، اگر برنامه‌ای مشخص و کارشناسی‌شده در اختیار فعالان اقتصادی قرار گیرد و دولت نیز زیرساخت‌های لازم را تامین کند، می‌توان به افزایش سرمایه‌گذاری در سیستان و بلوچستان امیدوار بود.

رئیس اتاق بازرگانی بوشهر همچنین معتقد است چابهار و سواحل مکران می‌توانند به یکی از مسیرهای مهم صادرات، واردات و ترانزیت منطقه تبدیل شوند و در برخی مسیرها جایگزین بنادر کشورهای پیرامونی باشند. با این حال، تحقق این ظرفیت به امنیت سرمایه‌گذاری، برنامه‌ریزی دقیق و اجرای طرح‌های توسعه‌ای وابسته است. او تاکید کرد جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی، به ایجاد اعتماد و اطمینان نسبت به امنیت فعالیت‌های اقتصادی و پروژه‌های بلندمدت نیاز دارد.

بهره‌برداری محدود در شرایط جنگی

گزدرازی در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت فعالیت بندر چابهار در دوره جنگ و محدودیت‌های دریایی گفت: فعالیت این بندر در شرایط عادی بیشتر از وضعیت فعلی بوده است. با وجود محدودیت در ورود کشتی‌های کانتینری و اختلال در حمل‌ونقل دریایی، چابهار همچنان بخشی از نیازهای کشور، به‌ویژه در حوزه کالاهای اساسی و واسطه‌ای را تامین کرده است. با این حال، نمی‌توان از افزایش فعالیت یا بهره‌برداری کامل از ظرفیت بندر سخن گفت. نزدیکی چابهار به هند و پاکستان نیز امکان ارائه بخشی از خدمات مورد نیاز کشور را در شرایط اضطراری فراهم کرده است. وی افزود: در شرایطی که بندرعباس و برخی بنادر هرمزگان و بوشهر با محدودیت یا توقف فعالیت مواجه بوده‌اند، چابهار توانسته بخشی از نیازهای تجاری و کالایی کشور را پاسخ دهد؛ هرچند این نقش‌آفرینی محدود به معنای استفاده کامل از ظرفیت بندر نیست و محدودیت‌های حمل‌ونقل دریایی همچنان پابرجاست.