آینه‌ای در برابر جامعه؛ ما چه سهمی در وضعیت امروز ایران داریم؟

پرسش کلیدی این است که آیا ما در زندگی روزمره خود به بازتولید همان مناسباتی که از آن‌ها شکایت داریم، کمک می‌کنیم یا خیر؟

ساختارها رفتار انسان‌ها را توضیح می‌دهند اما لزوماً آن را توجیه نمی‌کنند. فقر، تبعیض و فساد نهادی هزینه درستکاری را بالا می‌برند، اما این امر مسوولیت فردی را ساقط نمی‌کند؛ چرا که افراد در شرایط مشابه یکسان رفتار نمی‌کنند. 

تناقض اجتماعی زمانی شکل می‌گیرد که میان انتظار ما از دیگران و امتیازاتی که برای خود قائل می‌شویم فاصله می‌افتد؛ مانند فردی که از فساد یا بی‌قانونی انتقاد می‌کند اما خود در مقیاس کوچک‌تر دست به تخلف، رانت‌خواهی یا فرار مالیاتی می‌زند.

اگرچه تخلف یک شهروند همسنگ فساد سازمان‌یافته مقامات نیست، اما تکرار آن به فرسایش هنجارهای اجتماعی، از میان رفتن اعتماد عمومی و رواج فرهنگ قانون‌گریزی می‌انجامد.

اصلاح کشور نیازمند رویکردی دوجانبه است: از یک سو حاکمیت باید نهادها را اصلاح، شفافیت را ایجاد و قانون را عادلانه اجرا کند و از سوی دیگر شهروندان باید در محدوده اختیار خود از بازتولید رفتارهای مخرب بپرهیزند. 

درستکاری افراد در شرایط دشوار نشان می‌دهد که پایبندی به قواعد مشترک همچنان امکان‌پذیر است.

در کنار نقد صاحبان قدرت، باید آینه را به سوی خود برگردانیم و بپرسیم ما چه سهمی در بهتر یا بدتر شدن وضعیت جامعه داریم؛ چه بسا نتوانیم یک‌شبه کشور را تغییر دهیم، اما می‌توانیم از بازتولید ناراستی‌ها در زندگی خود دست برداریم.